Kritik Bacak İskemisi: Uzuv Kaybı Riski ve Uyarı İşaretleri

Bacak damarlarındaki tıkanıklık ilerlediğinde, dokulara dinlenme sırasında bile yeterli kan
gitmeyebilir. Bu duruma kritik bacak iskemisi ya da günümüzdeki adıyla tehdit altındaki
uzuv iskemisi denir. Zamanında tedavi edilmezse ayak ya da bacak kaybı riski taşır. Bu yazıda uyarı
işaretlerini ve tedavi yaklaşımını anlatıyoruz.

Kritik bacak iskemisi nedir?

Periferik arter hastalığının en ileri evresidir. Damarlardaki darlık ve tıkanıklıklar o kadar
yaygınlaşmıştır ki, ayak ve parmaklar dinlenirken bile yeterince beslenemez. Bu durum genellikle
haftalar ya da aylar içinde gelişir. Ani başlayan tıkanıklıktan farklıdır; ani tıkanma için
ani bacak damar tıkanması yazımıza bakabilirsiniz.

Uyarı işaretleri

• Gece bacak ağrısı: Özellikle ayak ve parmaklarda, yatınca artan, bacağı yataktan
  sarkıtınca ya da oturarak uyuyunca azalan ağrı. Damar kaynaklı gece ağrısının tipik özelliğidir.
• Ayakta geçmeyen yara: Küçük bir kesik ya da sürtünme yarasının haftalarca
  iyileşmemesi. Yaralar çoğu zaman parmak uçlarında, topukta ya da ayak kenarında görülür.
• Doku kararması: Parmaklarda koyu renk değişikliği (gangren).
• Renk değişiklikleri: Bacağı kaldırınca solma, sarkıtınca kızarıp morarma.
• Soğuk ayak, zayıf ya da alınamayan nabızlar.

Bu belirtiler, özellikle diyabetli kişilerde sinir hasarı nedeniyle daha az hissedilebilir. Bu yüzden
ayakların düzenli kontrolü hayati önem taşır.

Kimler risk altında?

• diyabeti olanlar
• sigara içenler
• böbrek yetmezliği ve diyaliz hastaları
• ileri yaştakiler
• daha önce periferik arter hastalığı tanısı almış olanlar
• yüksek tansiyon ve kolesterolü olanlar

Diyabet ile damar sağlığı arasındaki ilişkiyi
diyabetli hastada bypass yazımızda da ele aldık.

Tanı

Değerlendirme hızlı yapılmalıdır. Kullanılan yöntemler şunlardır:

• ayak bileği ve parmak tansiyonlarının ölçülmesi
• ciltten doku oksijen ölçümü
• renkli doppler ultrason
• bilgisayarlı tomografi ya da MR anjiyografi
• kateter anjiyografisi (çoğu zaman aynı seansta tedaviyle birlikte)

Ayrıca yarada enfeksiyon olup olmadığı, kemiğe yayılım bulunup bulunmadığı araştırılır. Yaranın
kaynağının damar mı yoksa başka bir neden mi olduğu da ayırt edilmelidir; bu konu için
bacak yaraları yazımıza bakabilirsiniz.

Tedavinin amacı

Kritik bacak iskemisinde temel hedef, ayağa giden kan akışını mümkün olan en kısa sürede
artırmaktır. Buna revaskülarizasyon denir. Kan akışı sağlanmadan yaraların iyileşmesi
çok zordur. Tedavinin diğer amaçları şunlardır:

• ağrının giderilmesi
• yaraların iyileşmesi
• enfeksiyonun kontrolü
• uzuv kaybının önlenmesi
• yürüme yeteneğinin korunması
• kalp krizi ve inme riskinin azaltılması

Damar açma yöntemleri

• Balon ve stent: Kasıktan girilerek yapılan işlemlerle damarlar açılır. Diz altı
  damarlarda da uygulanabilir.
• Bypass ameliyatı: Tıkalı bölgenin çevresinden, tercihen hastanın kendi
  toplardamarı kullanılarak yeni bir yol oluşturulur.
• Hibrit işlemler: İki yöntemin birlikte kullanılması.

Yöntem seçimi, damar yapısına, kullanılabilecek toplardamar olup olmadığına ve hastanın genel
durumuna göre yapılır. Ayrıntılar için
bacak damar tıkanıklığı yazımıza bakabilirsiniz.

Ekip yaklaşımı

Kritik bacak iskemisinin tedavisi çoğu zaman bir ekip işidir. Damar cerrahı, girişimsel uzman,
diyabet uzmanı, enfeksiyon uzmanı, yara bakım hemşiresi ve fizyoterapist birlikte çalışır. Bu
yaklaşımın uzuv kaybını azalttığı gösterilmiştir.

İşlem sonrası iyileşme

Damar açıldıktan sonra ağrı çoğu zaman kısa sürede azalır. Yaraların iyileşmesi ise haftalar ya da
aylar sürebilir. Bu dönemde düzenli yara bakımı, enfeksiyonun kontrolü, kan şekerinin iyi yönetimi ve
yaralı bölgenin baskıdan korunması gerekir. Bazı hastalarda özel ayakkabı ya da yük alma kısıtlaması
önerilir.

Açılan damarların açık kalıp kalmadığı, kontrol ultrasonlarıyla izlenir. Yeniden daralma erken fark
edilirse çoğu zaman tekrar açılabilir. Pıhtı önleyici ve kolesterol ilaçlarının aksatılmadan
kullanılması ve sigaranın bırakılması, sonucun kalıcı olmasında belirleyicidir.

Amputasyon kararı

Kan akışının sağlanamadığı, dokunun geri dönüşsüz hasar gördüğü ya da kontrol edilemeyen enfeksiyonun
hayatı tehdit ettiği bazı durumlarda uzvun bir bölümünün alınması gerekebilir. Amaç, mümkün olan en
küçük bölümü alarak hastanın yürüme yeteneğini korumaktır. Bu karar, damar açma seçenekleri
değerlendirildikten sonra ve hastayla ayrıntılı olarak konuşularak verilir.

Ayak bakımı önerileri

• Ayaklarınızı her gün, alt yüzleri dahil aynayla kontrol edin.
• Ayaklarınızı ılık suyla yıkayın ve parmak aralarını iyice kurulayın.
• Kuru cilde nemlendirici sürün, parmak aralarına sürmeyin.
• Tırnakları düz kesin; nasır ve tırnak sorunları için uzmana başvurun.
• Rahat, geniş ve kapalı ayakkabı giyin; çıplak ayakla yürümeyin.
• Ayaklarınızı sıcak su torbası, soba ya da ısıtıcı ile ısıtmayın; his azalmışsa yanık oluşabilir.
• Küçük yaraları bile ihmal etmeyin.
• Çorap giyerken dikişlerin ve lastiklerin ayağı sıkmamasına dikkat edin.
• Ayakkabınızı giymeden önce içinde yabancı cisim olup olmadığını kontrol edin.
• Diyabetiniz varsa kan şekerinizi hedef aralıkta tutmaya özen gösterin.

Sık sorulan sorular

Gece bacağım ağrıyor, sarkıtınca geçiyor. Bu ne anlama gelir?

Bu, damar kaynaklı dinlenme ağrısının tipik özelliği olabilir ve hızlı değerlendirme gerektirir.
Beklemeden hekime başvurun.

Ayağımdaki yara neden iyileşmiyor?

Yeterli kan akışı olmadan yaralar iyileşmez. Diyabet ve enfeksiyon da iyileşmeyi geciktirir.
Nedenin araştırılması gerekir.

Kesilme riski var mı?

Zamanında damar açma işlemi yapılan hastaların çoğunda uzuv korunabilir. Geç kalındığında risk
artar.

Yara bakımı tek başına yeterli mi?

Hayır. Kan akışı sağlanmadan yara bakımı genellikle yeterli olmaz. İkisi birlikte planlanmalıdır.