Şah Damarı Ameliyatı (Karotis Endarterektomi) Nasıl Yapılır?

Boyundaki şah damarları (karotis arterler), beyne kan taşıyan ana damarlardır. Bu damarlarda
gelişen daralma, inme riskini artırabilir. Şah damarı ameliyatı, yani karotis
endarterektomi, daralmaya yol açan plağın damarın içinden temizlenmesidir. Bu yazıda ameliyatın kimlere
önerildiğini, nasıl yapıldığını ve sonrasında nelere dikkat edilmesi gerektiğini anlatıyoruz.

Şah damarı darlığı neden önemli?

Damar sertliği, yıllar içinde damar duvarında yağ, kalsiyum ve iltihap hücrelerinden oluşan
plakların birikmesidir. Şah damarlarında bu plaklar özellikle damarın ikiye ayrıldığı noktada
birikir. Daralma iki yolla inmeye yol açabilir:

• plağın üzerinde oluşan küçük pıhtıların ya da plak parçalarının kopup beyin damarlarını tıkaması
• daralmanın ilerleyerek beyne giden kan akışını azaltması

Şah damarı darlığı çoğu zaman belirti vermez. Bazı kişilerde ise geçici inme (geçici iskemik atak)
ya da inme ile kendini gösterir.

Uyarı belirtileri

Aşağıdaki belirtiler dakikalar içinde geçse bile ciddiye alınmalıdır; bir inmenin habercisi
olabilir:

• yüzün bir tarafında kayma
• bir kolda ya da bacakta ani güçsüzlük veya uyuşma
• konuşma bozukluğu ya da söyleneni anlayamama
• bir gözde perde inmesi gibi ani görme kaybı

Tanı

Şah damarı darlığının ilk değerlendirmesi genellikle renkli doppler ultrason ile
yapılır. Bu yöntem hızlı, zararsız ve ağrısızdır. Darlığın derecesini ve plağın özelliklerini
gösterir. Ameliyat planlanacak hastalarda bilgisayarlı tomografi anjiyografi ya da MR anjiyografi
ile daha ayrıntılı görüntüleme yapılabilir. Beyin görüntülemesi, daha önce sessiz inme geçirilip
geçirilmediğini gösterebilir.

Kimlere ameliyat önerilir?

Karar, darlığın derecesine ve hastanın belirti yaşayıp yaşamadığına göre verilir:

• Belirti veren darlık: Son aylarda aynı taraftaki şah damarına bağlı geçici inme
  ya da hafif inme geçirmiş ve belirgin darlığı olan hastalarda ameliyatın faydası en açık biçimde
  gösterilmiştir. Bu hastalarda ameliyatın belirtilerden sonraki ilk haftalarda yapılması önerilir;
  çünkü yeni inme riski en çok bu dönemde yüksektir.
• Belirti vermeyen darlık: Ciddi darlığı olan ama belirtisi olmayan hastalarda
  karar daha dikkatli verilir. Günümüzdeki güçlü ilaç tedavileriyle inme riski belirgin biçimde
  azalmıştır. Ameliyat, özellikle inme riskini artıran plak özellikleri bulunan ve beklenen yaşam
  süresi uzun olan seçilmiş hastalarda önerilir.

Karotis endarterektomi nasıl yapılır?

1. Ameliyat genel anestezi ya da bölgesel anestezi altında yapılır.
2. Boynun yan tarafında, şah damarı boyunca bir kesi yapılır.
3. Damar geçici olarak kapatılır. Bu sırada beynin kan akışı izlenir; gerekirse beyne kan taşımak
   için damarın içine geçici bir tüp (şant) yerleştirilir.
4. Damar boyuna açılır ve plak damar duvarından ayrılarak çıkarılır.
5. Damar doğrudan ya da bir yama ile kapatılır.
6. Kan akışı yeniden sağlanır ve kesi kapatılır.

Adındaki “endarterektomi” kelimesi, atardamarın iç tabakasının temizlenmesi anlamına gelir. Halk
arasında bu işleme “şah damarı temizleme” de denir.

Stent ile farkı

Bazı hastalarda şah damarı darlığı, kasık ya da kol damarından girilerek stent ile açılabilir. Stent
boyunda kesi gerektirmez. Ancak işlem sırasında plak parçalarının beyne gitme riski ameliyata göre
bazı hasta gruplarında daha yüksek bulunmuştur. Stent; boyun ameliyatı ya da ışın tedavisi geçirmiş,
darlığı ulaşılması zor bir yerde olan ya da ameliyat riski yüksek hastalarda öne çıkabilir. Karar
damar yapısına ve hastaya göre verilir.

Riskler

• İnme: Ameliyatın amacı inmeyi önlemek olsa da, ameliyat sırasında ya da sonrasında
  düşük oranda inme görülebilir. Deneyimli merkezlerde bu risk düşüktür.
• Kalp krizi: Şah damarı darlığı olan hastalarda koroner damar hastalığı sık
  eşlik eder.
• Sinir etkilenmesi: Boyundaki bazı sinirlerin etkilenmesine bağlı ses kısıklığı,
  yutma güçlüğü ya da dilde hafif sapma olabilir. Çoğu geçicidir.
• Kanama ve boyunda şişlik.
• Tansiyon dalgalanmaları.
• Baş ağrısı: Nadiren, beyne ani artan kan akışına bağlı şiddetli baş ağrısı.

Ameliyat sonrası süreç

Çoğu hasta ameliyattan sonraki bir iki gün içinde taburcu olur. İlk günlerde boyunda hafif ağrı,
uyuşukluk ve şişlik olabilir. Günlük aktivitelere genellikle kısa sürede dönülür. Araç kullanmaya dönüş
için hekiminizin önerisini alın.

Ameliyattan sonra kontrol ultrasonları yapılır. Diğer taraftaki şah damarı da takip edilir.

Uzun dönemde korunma

Ameliyat damardaki plağı temizler, ancak damar sertliğini ortadan kaldırmaz. İnme ve kalp krizinden
korunmak için şunlar önemlidir:

• hekimin önerdiği pıhtı önleyici ve kolesterol ilaçlarının düzenli kullanımı
• tansiyonun hedef değerlerde tutulması
• sigaranın tamamen bırakılması; bkz. sigara yazımız
• diyabetin iyi kontrolü; bkz. diyabet ve bypass yazımız
• düzenli fiziksel aktivite ve dengeli beslenme

Şah damarı darlığı olan hastalarda bacak damarlarında da darlık görülebilir; bu konuyu
bacak damar tıkanıklığı yazımızda anlattık.

Sık sorulan sorular

Şah damarında darlık var ama şikâyetim yok, ameliyat olmalı mıyım?

Her zaman gerekmez. Güçlü ilaç tedavisi birçok hastada yeterlidir. Ameliyat, darlığın derecesi ve
plak özellikleri değerlendirilerek seçilmiş hastalarda önerilir.

Ameliyattan sonra ses kısıklığım geçer mi?

Çoğu hastada haftalar içinde geçer. Uzun süren ses kısıklığı ya da yutma güçlüğünü hekiminize
bildirin.

Şah damarı tekrar daralabilir mi?

Nadiren tekrar daralma görülebilir. Bu nedenle ameliyat sonrası ultrason kontrolleri yapılır.

Ameliyat mı, stent mi?

İki yöntemin de yeri vardır. Seçim, damar yapısına, yaşa ve eşlik eden hastalıklara göre yapılır.