Diyaliz Fistülü Nedir? Açılışı, Bakımı ve Sorunları

Hemodiyaliz tedavisi, kanın vücut dışında bir makinede temizlenmesidir. Bunun için her seansta
yeterli miktarda kanın güvenle alınıp geri verilebileceği bir damar yolu gerekir. En iyi damar yolu
diyaliz fistülüdür. Bu yazıda fistülün ne olduğunu, nasıl açıldığını ve uzun ömürlü
olması için nasıl bakılması gerektiğini anlatıyoruz.

Fistül nedir?

Arteriyovenöz (AV) fistül, koldaki bir atardamar ile bir toplardamarın küçük bir ameliyatla birbirine
bağlanmasıdır. Bu bağlantıdan sonra toplardamara yüksek basınçla ve bol miktarda kan akmaya başlar.
Zamanla toplardamar genişler, duvarı kalınlaşır ve diyaliz iğnelerinin tekrar tekrar girilebileceği
güçlü bir damar hâline gelir. Bu sürece olgunlaşma denir.

Neden fistül tercih edilir?

Diyaliz için üç tür damar yolu kullanılabilir: fistül, yapay damar (greft) ve kateter. Bunlar arasında
fistül:

• en uzun ömürlüdür
• enfeksiyon riski en düşük olandır
• tıkanma riski daha düşüktür
• diyaliz kalitesini en iyi sağlayan yoldur

Boyundaki kateterler hızlı kullanılabilir, ancak enfeksiyon ve damar daralması riskleri daha yüksektir.
Bu nedenle mümkünse diyalize başlanmadan önce fistül hazırlanması önerilir.

AV fistül ameliyatı öncesi

Fistül açılmadan önce kol damarları muayene edilir ve çoğu zaman doppler ultrason ile haritalanır.
Böylece en uygun atardamar ve toplardamar seçilir. Genellikle baskın olmayan kol tercih edilir ve
önce el bileğine yakın bölge denenir; bu, ileride daha yukarıda yeni fistül açma olanağını korur.

Diyaliz ihtimali olan böbrek hastalarının kollarındaki toplardamarları korumak çok önemlidir.
Fistül açılması planlanan koldan kan alınmamalı, damar yolu açılmamalıdır. Böbrek
hastalığı ve kalp ameliyatı ilişkisi için
böbrek hastalığı yazımıza bakabilirsiniz.

Ameliyat nasıl yapılır?

AV fistül ameliyatı çoğunlukla bölgesel ya da lokal anestezi altında yapılır ve genellikle kısa sürer.
Seçilen bölgede küçük bir kesi yapılır, toplardamar atardamara ince dikişlerle bağlanır. Çoğu hasta
aynı gün ya da ertesi gün evine döner.

Uygun toplardamar yoksa, atardamar ile toplardamar arasına yapay bir damar (greft) yerleştirilebilir.
Greftler daha kısa sürede kullanılabilir ama ömürleri genellikle fistülden kısadır.

Olgunlaşma süresi

Fistülün diyalizde kullanılabilecek hâle gelmesi genellikle birkaç hafta ile birkaç ay sürer. Bu süre
kişiden kişiye değişir. Olgunlaşmayı desteklemek için hekim, lastik bir top sıkma gibi el egzersizleri
önerebilir. Fistülün kullanıma hazır olup olmadığına muayene ve ultrasonla karar verilir.

Fistül bakımı: günlük öneriler

• Her gün kontrol edin: Fistülün üzerinde elinizle hafif bir titreşim (tril)
  hissetmeli, kulağınızı yaklaştırdığınızda vızıltı sesi duymalısınız.
• Kolu baskıdan koruyun: Fistüllü kolla ağır yük taşımayın, üzerine yatmayın,
  sıkı saat, bilezik ya da dar kollu giysi kullanmayın.
• Tansiyon ölçtürmeyin, kan aldırmayın: Bu koldan tansiyon ölçülmemeli, iğne
  yapılmamalıdır.
• Temizlik: Diyaliz öncesinde kolunuzu sabun ve suyla yıkayın.
• İğne yerleri: Seans sonrası kanama durana kadar hafif baskı uygulayın; aşırı sıkı
  bastırmayın.
• Kaşımayın: Kabukları koparmayın.
• Tansiyonunuzu çok düşürmeyin: Aşırı sıvı çekilmesi ve düşük tansiyon fistülün
  tıkanmasına yol açabilir.

Olası sorunlar

• Tıkanma: Tril ve vızıltının kaybolması. Erken fark edilirse çoğu zaman
  kurtarılabilir; aynı gün bildirin.
• Daralma: Diyalizde akımın azalması, seans sonrası uzun süren kanama. Balon ile
  genişletme yapılabilir.
• Enfeksiyon: Kızarıklık, sıcaklık, akıntı, ateş.
• Anevrizma: Fistülün belirli bir bölümünde aşırı genişleme ve üzerindeki derinin
  incelmesi.
• Çalma sendromu: Kanın fistüle yönelmesi nedeniyle elde soğukluk, uyuşma,
  ağrı ve renk değişikliği.
• Kolda şişlik: Göğüs içindeki toplardamarlarda daralmaya bağlı olabilir. Daha
  önce boyun ya da göğüs kateteri kullanılmış hastalarda daha sık görülür.

Elde soğukluk ve renk değişikliği, damar kaynaklı diğer durumlarla karışabilir; yara gelişirse
damar kaynaklı yaralar yazımız fikir verebilir.

Fistül ameliyatı sonrası ilk günler

Ameliyattan sonraki ilk günlerde kolda hafif şişlik, morarma ve ağrı olabilir. Kolu bir yastıkla hafif
yüksekte tutmak şişliği azaltır. Pansumanı temiz ve kuru tutun, dikişler alınana kadar hekiminizin
önerilerine uyun. İlk günden itibaren fistülün titreşimini kontrol etmeyi öğrenin; bu, her gün
yapacağınız en önemli kontroldür.

Elde soğukluk, parmaklarda uyuşma ya da renk değişikliği fark ederseniz beklemeden hekiminize
bildirin. Kolda ya da elde hızla artan şişlik, kızarıklık ve ateş de değerlendirme gerektirir.
Olgunlaşma döneminde fistülün gelişimini izlemek için planlanan kontrollere düzenli gidin.

Kalp üzerine etkisi

Fistül, kalbin pompalaması gereken kan miktarını artırır. Çoğu hasta bunu sorunsuz tolere eder. Ancak
kalp yetersizliği olan bazı hastalarda ya da çok yüksek akımlı fistüllerde kalp zorlanabilir. Bu
durumda fistülün akımını azaltan işlemler gündeme gelebilir. Nefes darlığı ya da bacaklarda şişlik
artarsa bunu hekiminize bildirin.

Sık sorulan sorular

Fistül ne zaman kullanılabilir?

Genellikle birkaç hafta ile birkaç ay içinde olgunlaşır. Kullanım zamanına muayene ve ultrasonla
karar verilir.

Fistülüm artık titremiyor, ne yapmalıyım?

Fistül tıkanmış olabilir. Aynı gün diyaliz ekibinize ya da damar cerrahınıza başvurun; erken
müdahale fistülü kurtarabilir.

Fistüllü kolumla spor yapabilir miyim?

Hafif hareketler ve el egzersizleri faydalıdır. Ağır yük kaldırma ve kola darbe alma riski olan
sporlardan kaçının.

Nakil olursam fistül kapatılır mı?

Her zaman gerekmez. Sorun yaratmıyorsa bırakılabilir; bazı durumlarda kapatılması önerilebilir.