Bacak Yaraları: Toplardamar Yarası mı, Atardamar Yarası mı?

Bacakta haftalarca iyileşmeyen bir yara, hem günlük yaşamı zorlaştırır hem de altta yatan bir damar
sorununun işareti olabilir. Bacak yaralarının büyük bölümü toplardamar ya da
atardamar kaynaklıdır. Bu iki yaranın tedavisi birbirinden çok farklıdır; hatta birine iyi gelen
yöntem diğerinde zarar verebilir. Bu yazıda ikisini ayırt etmeye yardımcı bilgileri anlatıyoruz.

Neden ayrım bu kadar önemli?

Toplardamar yaralarının temel tedavisi bacağa dışarıdan basınç uygulamaktır. Atardamar yaralarında
ise dolaşım zaten yetersiz olduğu için basınç, dokuya giden kanı daha da azaltarak durumu
kötüleştirebilir. Bu nedenle bacak yarasında doğru tanı, doğru tedavinin ön koşuludur.

Toplardamar yarası (venöz ülser)

Bacak yaralarının en sık nedenidir. Toplardamarlardaki kapakçıklar yeterince çalışmadığında kan
bacakta göllenir ve toplardamar basıncı yükselir. Uzun süreli yüksek basınç cilt ve cilt altı dokuyu
bozar ve sonunda yara gelişebilir.

Tipik özellikleri

• genellikle ayak bileğinin iç tarafında ve bacağın alt kısmında yer alır
• yüzeysel, kenarları düzensiz ve çoğu zaman sulantılıdır
• çevresindeki ciltte kahverengi renk değişikliği, sertleşme ve egzama benzeri kaşıntılı alanlar
  bulunur
• bacakta şişlik ve varisler eşlik edebilir
• ağrı genellikle orta düzeydedir; bacağı yukarı kaldırınca azalır, uzun süre ayakta kalınca artar
• ayak nabızları genellikle alınabilir

Atardamar yarası

Bacak atardamarlarındaki daralma ve tıkanıklık nedeniyle dokulara yeterli kan gitmemesi sonucu
gelişir. Genellikle ilerlemiş periferik arter hastalığının bir belirtisidir; bu konu
kritik bacak iskemisi yazımızda ayrıntılı ele alındı.

Tipik özellikleri

• genellikle ayak parmaklarında, topukta, ayak kenarında ya da baskı gören bölgelerde yer alır
• kenarları keskin, “zımbayla delinmiş” gibi görünür; tabanı soluk ya da koyu olabilir
• genellikle çok ağrılıdır, özellikle gece ve bacak yukarıdayken
• ayak soğuk, cilt parlak ve incedir; kıllar azalmıştır
• ayak nabızları zayıf ya da alınamaz
• yürürken bacak ağrısı öyküsü olabilir

Diğer nedenler

• Diyabetik ayak yarası: Sinir hasarı ve dolaşım bozukluğunun birlikte olduğu,
  genellikle ayak tabanında gelişen yaralar. Diyabet hakkında bkz.
  diyabetli hastada bypass yazımız.
• Karma yaralar: Toplardamar ve atardamar sorununun birlikte olduğu yaralar; oldukça
  sık görülür.
• Bası yaraları: Hareketsiz hastalarda topuk gibi bölgelerde.
• Daha nadir nedenler: Damar iltihapları, bazı cilt hastalıkları ve cilt kanserleri.
  Uzun süredir iyileşmeyen ve görünümü değişen yaralarda doku örneği alınması gerekebilir.

Tanı nasıl konur?

• Muayene: Yaranın yeri, görünümü ve ayak nabızları değerlendirilir.
• Ayak bileği-kol indeksi: Kol ve ayak bileği tansiyonlarının karşılaştırılması,
  atardamar dolaşımı hakkında bilgi verir. Bası tedavisine başlamadan önce yapılması önerilir.
• Renkli doppler ultrason: Toplardamar kapakçıklarının çalışması ve atardamar
  darlıkları değerlendirilir.
• Yara kültürü: Enfeksiyon şüphesi varsa.
• Kan tahlilleri: Kan şekeri, kansızlık ve beslenme durumu.

Toplardamar yarasının tedavisi

• Bası tedavisi: Tedavinin temelidir. Çok katlı bandajlar ya da yara iyileştikten
  sonra bası çorapları kullanılır. Çorap seçimi için bkz.
  varis çorabı yazımız.
• Bacağı yükseltmek: Gün içinde aralarla ve gece.
• Hareket: Yürüyüş ve ayak bileği egzersizleri baldır kas pompasını çalıştırır.
• Yara bakımı: Yaranın temizlenmesi ve uygun örtülerin kullanılması.
• Yetersiz toplardamarın kapatılması: Lazer, radyofrekans ya da köpük gibi
  yöntemlerle toplardamar yetmezliğinin düzeltilmesi, iyileşmeyi hızlandırabilir ve yaranın
  tekrarlama riskini azaltabilir. Bkz. varis ameliyatı sonrası
  yazımız.

Atardamar yarasının tedavisi

• Damar açma: Balon, stent ya da bypass ile ayağa giden kan akışının artırılması.
  Kan akışı sağlanmadan yara çoğu zaman iyileşmez.
• Enfeksiyonun kontrolü.
• Baskının önlenmesi: Yaralı bölgenin ayakkabı ve yatak baskısından korunması.
• Risk etkenlerinin kontrolü: Sigaranın bırakılması, diyabet ve kolesterol kontrolü.
• Bası tedavisinden kaçınılması ya da yalnızca hekim kontrolünde, düşük basınçla
  uygulanması.

Karma yaralarda tedavi

Hem toplardamar hem de atardamar sorununun birlikte olduğu yaralarda tedavi daha dikkatli planlanır.
Atardamar dolaşımı hafif etkilenmişse, düşük basınçlı bandajlar hekim kontrolünde kullanılabilir.
Dolaşım belirgin bozuksa önce atardamar açılır, ardından toplardamar sorununa yönelik tedavi
uygulanır. Bu hastaların düzenli aralıklarla yeniden değerlendirilmesi gerekir; çünkü atardamar
hastalığı zamanla ilerleyebilir.

Yara neden tekrar açılır?

İyileşen toplardamar yaraları, altta yatan yetmezlik devam ettiği sürece yeniden açılmaya eğilimlidir.
Çorabın bırakılması, uzun süre hareketsiz kalma, kilo artışı ve cildin küçük travmalarla zedelenmesi
tekrarlamayı kolaylaştırır. Atardamar yaralarında ise damar açma işleminden sonra yeniden daralma
gelişmesi yaranın tekrar açılmasına yol açabilir. Düzenli kontroller bu nedenle önemlidir.

Evde yara bakımı

• Pansumanı size gösterildiği şekilde ve önerilen sıklıkta yapın.
• Yaraya krem, bitkisel karışım ya da bilinmeyen ürünler sürmeyin.
• Yara çevresindeki cildi nemli ve temiz tutun.
• Dengeli beslenin; protein alımı yara iyileşmesi için önemlidir.
• Sigarayı bırakın.
• Yaranın fotoğrafını düzenli aralıklarla çekerek değişimi izleyin.

Hekime başvurmanız gereken durumlar

• yara çevresinde yayılan kızarıklık, sıcaklık ve şişlik
• kötü kokulu ya da bulanık akıntı
• ateş
• yaranın büyümesi ya da kararması
• artan ağrı

Sık sorulan sorular

Bacağımdaki yaranın toplardamar mı, atardamar mı kaynaklı olduğunu nasıl anlarım?

Yaranın yeri ve görünümü ipucu verir, ancak kesin ayrım muayene, ayak bileği tansiyonu ve doppler
ultrason ile yapılır.

Yarama bası bandajı uygulayabilir miyim?

Atardamar dolaşımı değerlendirilmeden uygulamayın. Atardamar hastalığı olan kişilerde bası zarar
verebilir.

Toplardamar yarası tekrar eder mi?

Tekrarlama riski vardır. Yara iyileştikten sonra çorap kullanımı ve toplardamar yetmezliğinin
tedavisi bu riski azaltır.

Yara ne kadar sürede iyileşir?

Bu, yaranın nedenine, büyüklüğüne ve tedaviye uyuma göre değişir. Doğru tedaviyle birçok yara
haftalar ya da aylar içinde iyileşir.