Bacak Damar Tıkanıklığında Tedavi: Balon, Stent ve Bypass

Bacak atardamarlarında daralma ya da tıkanma, yürürken baldırda ağrıya ve ilerlediğinde yaralara yol
açabilir. Bu duruma periferik arter hastalığı denir. Bacak damar tıkanıklığında
tedavi, yaşam tarzı değişikliklerinden balon, stent ve bypass ameliyatına kadar geniş bir yelpazedir.
Bu yazıda seçenekleri ve kararın nasıl verildiğini anlatıyoruz.

Hastalık nasıl kendini gösterir?

• Yürürken ağrı (kladikasyo): Belirli bir mesafe yürüyünce baldırda, uylukta ya
  da kalçada kramp tarzında ağrı; durunca birkaç dakikada geçer.
• Dinlenirken ağrı: Özellikle gece, ayak ve parmaklarda; bacağı yataktan
  sarkıtınca rahatlama.
• İyileşmeyen yaralar: Ayakta ve parmaklarda.
• Diğer bulgular: Ayakta soğukluk, ciltte solukluk, kıllarda azalma, tırnaklarda
  kalınlaşma, nabızların zayıflaması.

Dinlenirken ağrı ve iyileşmeyen yara, hastalığın ileri evresini gösterir. Bu durum ayrıca
kritik bacak iskemisi yazımızda ele alındı.

Tanı

İlk adım, kol ve ayak bileği tansiyonlarının karşılaştırıldığı basit bir ölçümdür (ayak bileği-kol
indeksi). Ardından renkli doppler ultrason ile darlığın yeri ve derecesi belirlenir. Tedavi
planlanacak hastalarda bilgisayarlı tomografi anjiyografi, MR anjiyografi ya da kateter anjiyografisi
yapılabilir.

Tedavinin temeli: risk etkenlerinin kontrolü

Bacak damarı tıkanıklığı olan kişilerde kalp krizi ve inme riski de artmıştır. Bu nedenle tedavi
yalnızca bacağa değil, tüm damar sistemine yöneliktir:

• Sigarayı bırakmak: En önemli adımdır. Sigara içmeye devam edenlerde hastalık
  daha hızlı ilerler ve damar açma işlemlerinin başarısı düşer.
• Pıhtı önleyici ve kolesterol düşürücü ilaçlar: Hekimin önerisiyle.
• Tansiyon ve diyabet kontrolü.
• Ayak bakımı: Özellikle diyabetlilerde.

Yürüyüş egzersizi

Yürürken ağrısı olan hastalarda düzenli, programlı yürüyüş çok etkilidir. Hasta
ağrı başlayana kadar yürür, ağrı orta düzeye ulaşınca durur, ağrı geçince yeniden yürür. Bu döngü
haftada birkaç gün, belirli bir süre boyunca tekrarlanır. Aylar içinde yürüme mesafesi belirgin
biçimde artabilir. Gözetim altında yapılan egzersiz programları en iyi sonucu verir.

Yürüyüş programı nasıl uygulanır?

• Isınmak için birkaç dakika yavaş tempoda yürüyün.
• Ağrı başlayana kadar normal tempoda yürüyün; ağrı orta şiddete ulaşınca durun.
• Ağrı tamamen geçene kadar dinlenin, sonra yeniden yürümeye başlayın.
• Bu döngüyü toplamda yaklaşık yarım saat ile bir saat arası sürdürün.
• Haftada en az üç gün uygulayın ve yürüme mesafenizi not edin.

Düz zeminde ya da koşu bandında yürümek başlangıç için uygundur. Yürüyüş sırasında göğüs ağrısı,
nefes darlığı ya da baş dönmesi olursa egzersizi bırakın ve hekiminize danışın. Kalp hastalığı olan
kişilerde programa başlamadan önce hekim değerlendirmesi önemlidir.

İlaç tedavisi

Bazı ilaçlar yürüme mesafesini artırmaya yardımcı olabilir. Ancak bu ilaçlar her hasta için uygun
değildir; kalp yetersizliği olan hastalarda bazılarının kullanımı sakıncalıdır. Hekim önerisi olmadan
kullanılmamalıdır.

Balon ve stent

Yaşam kalitesini belirgin bozan yürüme ağrısında ya da ileri evre hastalıkta damarın açılması gündeme
gelir. Endovasküler yöntemlerde kasıktan ya da koldan damara girilir:

• Balon anjiyoplasti: Daralmış bölge balonla genişletilir. İlaç kaplı balonlar
  yeniden daralma riskini azaltabilir.
• Stent: Açılan bölgenin açık kalması için metal bir kafes yerleştirilir. Bacak
  damarına stent, özellikle kalça ve uyluk damarlarında sık kullanılır.

Bu yöntemlerin avantajı, büyük kesi gerektirmemesi ve iyileşmenin hızlı olmasıdır. Dezavantajı ise
bazı bölgelerde yeniden daralma riskinin daha yüksek olmasıdır.

Bacak bypass ameliyatı

Uzun ve tamamen tıkalı damar bölümlerinde, balon ve stentin başarısız olduğu ya da uygun olmadığı
durumlarda bypass ameliyatı yapılır. Tıkalı bölgenin üstü ile altı arasına yeni bir
damar yolu oluşturulur. Bunun için:

• hastanın kendi toplardamarı, çoğu zaman bacaktaki safen ven (en dayanıklı seçenek)
• ya da yapay damar (greft)

kullanılır. Kalp bypassında olduğu gibi bacaktaki damarın alındığı bölgede şişlik görülebilir;
bu konuyu bypass sonrası bacak şişliği yazımızda
anlattık. Kasık bölgesindeki darlıklarda damarın içinin temizlenmesi (endarterektomi) de uygulanır;
benzer bir işlem şah damarında yapılır, bkz.
şah damarı ameliyatı yazımız.

Hangi yöntem kime?

Karar şu etkenlere göre verilir:

• belirtilerin şiddeti ve yaşam kalitesine etkisi
• darlığın yeri, uzunluğu ve tıkanıklık olup olmadığı
• kullanılabilecek sağlıklı toplardamar olup olmadığı
• hastanın genel durumu ve ameliyat riski
• beklenen yaşam süresi
• hastanın tercihi

Bazı hastalarda iki yöntem birlikte kullanılır (hibrit işlem). Yalnızca yürürken ağrısı olan
hastalarda ise önce egzersiz ve ilaç tedavisi denenir.

İşlem sonrası

• Pıhtı önleyici ilaçları önerildiği gibi kullanın.
• Düzenli kontrol ultrasonlarına gidin; greft ya da stentteki daralma erken fark edilirse
  düzeltilebilir.
• Yürüyüş programını sürdürün.
• Ayaklarınızı her gün kontrol edin; yaralar için
  bacak yaraları yazımıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Yürürken bacağım ağrıyor, hemen işlem gerekir mi?

Çoğu zaman gerekmez. Önce sigarayı bırakma, ilaç tedavisi ve programlı yürüyüş önerilir. Yaşam
kalitesi belirgin bozuluyorsa damar açma işlemleri değerlendirilir.

Stent mi, bypass mı daha kalıcı?

Bu, damarın yapısına ve darlığın yerine göre değişir. Uzun tıkanıklıklarda kişinin kendi damarıyla
yapılan bypass genellikle daha dayanıklıdır.

Yürümek damarlarıma zarar verir mi?

Hayır. Programlı yürüyüş, yeni damar yollarının gelişmesine yardımcı olur ve yürüme mesafesini
artırır.

Sigarayı bırakmazsam ne olur?

Hastalık daha hızlı ilerler ve işlemlerin başarısı azalır. Sigarayı bırakmak en etkili
adımlardan biridir.