Ameliyat Sonrası Kafa Karışıklığı (Deliryum): Neden Olur?

Kalp ameliyatından sonra bazı hastalar yer ve zamanı karıştırabilir, huzursuzlanabilir ya da
gerçekte olmayan şeyler görebilir. Bu duruma deliryum denir. Ameliyat sonrası
deliryum aileler için çok korkutucu olabilir, ancak çoğu zaman geçicidir. Bu yazıda nedenlerini,
belirtilerini ve ailelerin nasıl yardımcı olabileceğini anlatıyoruz.

Deliryum nedir?

Deliryum, beyin işlevlerinde ani başlayan ve dalgalanan bir bozulmadır. Dikkat, bilinç ve düşünce
düzeni etkilenir. Bunama ile karıştırılmamalıdır: bunama yavaş gelişen ve kalıcı bir durumdur,
deliryum ise saatler ya da günler içinde ortaya çıkar ve genellikle düzelir.

Kalp ameliyatı sonrasında, özellikle yoğun bakımda, deliryum sık görülen bir sorundur. İleri yaştaki
hastalarda daha sıktır. Halk arasında “yoğun bakım deliryumu” ya da “hezeyan” olarak da bilinir.

Belirtileri nelerdir?

Deliryum iki farklı biçimde görülebilir:

• Huzursuz (hiperaktif) tip: Ajitasyon, bağırma, tüpleri çekmeye çalışma,
  yataktan kalkmak isteme, korku ve şüphecilik, gerçekte olmayan şeyleri görme ya da duyma.
• Sessiz (hipoaktif) tip: Aşırı uyuklama, içe kapanma, yavaş tepki verme, ilgisizlik.
  Bu tip daha kolay gözden kaçar.
• Karışık tip: Gün içinde iki durum arasında gidip gelme.

Belirtiler çoğu zaman gün içinde dalgalanır. Hasta sabah oldukça iyi görünürken akşam saatlerinde
kafa karışıklığı artabilir.

Neden olur?

Deliryumun tek bir nedeni yoktur; genellikle birden fazla etken bir araya gelir. Hastaya bağlı
etkenler şunlardır:

• ileri yaş
• önceden var olan hafıza sorunları
• görme ve işitme kaybı
• alkol kullanımı
• böbrek hastalığı, diyabet, geçirilmiş inme
• kırılganlık ve yetersiz beslenme

Ameliyat ve hastane ortamına bağlı etkenler ise şunlardır:

• anestezi ve bazı ilaçlar (özellikle uyku verici ve güçlü ağrı kesiciler)
• uzun ameliyat süresi ve kalp-akciğer makinesinin etkileri
• ağrı, uykusuzluk ve yoğun bakımın ışıklı, sesli ortamı
• enfeksiyon, ateş, sıvı ve tuz dengesizlikleri
• düşük oksijen düzeyi
• idrar sondası, kısıtlayıcı tüpler ve hareketsizlik
• kabızlık ve idrar tutulması

Bazı durumlarda deliryum, altta yatan başka bir sorunun, örneğin enfeksiyonun ilk işareti olabilir.
Bu nedenle ekip, deliryum görüldüğünde olası nedenleri araştırır.

Nasıl önlenir ve yönetilir?

Deliryumun önlenmesinde ve yönetiminde ilaç dışı yöntemler temel yer tutar:

• Yön bulmayı kolaylaştırmak: Saatin, tarihin ve nerede olduğunun sık sık
  hatırlatılması.
• Gözlük ve işitme cihazı: Hastanın bunları kullanabilmesi.
• Gece ve gündüz düzeni: Gündüz perdelerin açılması, gece ışık ve seslerin
  azaltılması.
• Erken hareket: Mümkün olan en erken zamanda oturma ve yürüme.
• Yeterli sıvı ve beslenme.
• İyi ağrı kontrolü.
• Tüp ve sondaların gereksiz yere uzun tutulmaması.
• Tanıdık yüzler: Aile üyelerinin ziyareti.

Hasta kendine ya da tedavisine zarar verecek kadar huzursuzsa, ekip kısa süreli ilaç tedavisi
kullanabilir. İlaçlar en düşük etkili dozda ve mümkün olan en kısa süre verilir.

Aileler neler yapabilir?

Aile üyeleri deliryumun önlenmesinde ve atlatılmasında çok değerli bir rol oynar:

• Hastanın gözlüğünü, işitme cihazını ve diş protezini getirin.
• Sakin ve yavaş konuşun, kısa ve basit cümleler kurun.
• Kim olduğunuzu, nerede olduklarını ve günü nazikçe hatırlatın.
• Aile fotoğrafları gibi tanıdık eşyalar getirmek için hemşireden izin isteyin.
• Hastayla tartışmayın; gördüğü şeylerin gerçek olmadığını ısrarla söylemek yerine onu sakinleştirin.
• Hastanın davranışında fark ettiğiniz değişiklikleri ekibe bildirin; hastayı en iyi siz
  tanırsınız.

Bu dönemde hasta yakınlarına söylenen kırıcı sözler, hastalığın bir belirtisidir ve kişisel
algılanmamalıdır. Refakat sürecinde kendinize de dikkat etmeniz önemlidir; öneriler için
refakatçi rehberimize bakabilirsiniz.

Ekip deliryumu nasıl fark eder?

Yoğun bakımda ve serviste hemşireler, hastanın dikkatini ve bilincini günde birkaç kez basit
sorularla değerlendirir. Bu testler, özellikle sessiz tip deliryumun gözden kaçmamasını sağlar. Aile
üyelerinin “bu onun normal hâli değil” demesi de çok değerli bir ipucudur; çünkü ekip hastayı ameliyat
öncesinden tanımıyor olabilir.

Deliryum ne kadar sürer?

Çoğu hastada deliryum birkaç gün içinde düzelir. Bazı hastalarda, özellikle ileri yaştakilerde, daha
uzun sürebilir. Deliryum geçiren hastaların bir kısmında taburculuktan sonra da bir süre dikkat ve
hafıza sorunları devam edebilir. Bu konuyu
unutkanlık yazımızda ele aldık.

Deliryum riski yüksek olan hastalarda, yani ileri yaştaki ve kırılgan kişilerde, ameliyat öncesi
hazırlık önem kazanır. Bu konuyu ileri yaşta kalp ameliyatı
yazımızda anlattık. Yoğun bakım ortamı hakkında genel bilgi için
yoğun bakım yazımıza göz atabilirsiniz.

Eve döndükten sonra

• Günlük rutini düzenli tutun.
• Hastanın ilaçlarını doğru aldığından emin olun.
• Uyku düzenine dikkat edin.
• Kafa karışıklığı yeniden başlarsa hekime başvurun; enfeksiyon gibi bir neden olabilir.

Sık sorulan sorular

Deliryum kalıcı mı?

Çoğu hastada geçicidir ve günler içinde düzelir. Bazı hastalarda dikkat ve hafıza sorunları bir
süre devam edebilir.

Deliryum bunamanın başlangıcı mı?

Hayır. Deliryum ani başlayan ve genellikle geçici bir durumdur. Ancak önceden hafıza sorunu olan
kişilerde daha sık görülür.

Hastamız bizi tanımıyor, ne yapmalıyız?

Sakin kalın, kendinizi nazikçe tanıtın ve kısa cümlelerle konuşun. Bu durumu ekibe bildirin;
nedenleri araştırılacaktır.

Deliryumu önlemek için ameliyat öncesi yapılabilecek bir şey var mı?

Gözlük ve işitme cihazını hazır bulundurmak, alkolü bırakmak, iyi beslenmek ve kullanılan
ilaçları gözden geçirmek riski azaltmaya yardımcı olabilir.